Project:
"Functionele eigenschappen van de ui slim inzetten in marketingconcept"
De oude Egyptenaren roemden de ui al vanwege haar smaakmakende en gezondheidsbevorderende eigenschappen. Ze zagen haar als het symbool van 'eeuwig leven'. De Israëlieten mopperden op hun lange woestijnreis tegen hun leider Mozes dat ze verlangden naar de 'ajuinen' in Egypte. Ook de Grieken aten de ui vanwege haar medicinale eigenschappen en gebruikten het product om de prestaties van atleten te verhogen.
Het woord 'Functional Food' geeft eigenlijk aan dat een voedingsmiddel naast de voedingswaarde ook belangrijke inhoudstoffen in zich heeft, die gezondheidsbevorderend kunnen zijn. Die inhoudstoffen bieden marktkansen om de toegevoegde waarde van een product zoals uien verder uit te bouwen. De uienketen heeft een belangrijke marketingtool in handen die gebruikt kan worden om de afzet te verbreden en de productportfolio te vergroten. Daarmee kan een verschuiving plaatsvinden van een commodity naar nichemarkt, die aantrekkelijk kan zijn voor de uienmarkt die bestaat uit vele kleinere spelers. Niet alleen de ui zelf, maar ook de reststroom bevat ingrediënten die valorisatie kunnen creëren. Momenteel wordt aan de opschaling gewerkt voor het winnen van quercitine uit de buitenste droge rokken van de ui.
Vitamines, carotenen, vetzuren, bioactieve eiwitten, fenolen en vezels zijn voorbeelden van functionele verbindingen in voedingsmiddelen èn reststromen. Deze stoffen zijn meestal van nature in het product aanwezig, maar kunnen ook later zijn toegevoegd. Een 'Neutraceutical' is een subcategorie van Functional Foods, die claimt gezondheidsbevorderende stoffen te bezitten die een specifieke ziekte kunnen voorkomen of behandelen. Quercitine in uien lijkt zo’n typische neutraceutical te zijn. Even 'googlen' levert duizenden webpagina’s op waar iets over de stof te vinden is. Berichten zijn soms tegenstrijdig, maar verschillende wetenschappelijke publicaties tonen aan dat de stof een sterke antioxidant is die
lichaamscellen beschermt tegen schadelijke 'vrije radicalen' en het lijkt erop dat de ontwikkeling van schadelijke tumoren door quercitine geremd kan worden.
Bij Wageningen UR wordt door verschillende departementen gewerkt aan de stof quercitine, waarvoor de ui een belangrijke leverancier is. Maar er is meer: quercitine leent zich ook erg goed als natuurlijke kleurstof. Verbind deze twee eigenschappen door voeding te kleuren en daarmee tevens een gezondheidsbevorderende stof toe te voegen en je hebt een dijk van een marketingproduct! Onderzoeksbureau Euromonitor International schreef dat de mondiale markt voor Functional Foods de komende jaren met 25 procent zal groeien ten opzichte van 2007. Dat zou betekenen dat de omzet in 2012 wereldwijd 170 miljard euro omvat, waarvan de “natuurlijke gezonde voeding” met 123 miljard het grootste segment zal innemen. Wereldwijd zijn vooral de Amerikanen en Japanners gebruikers van functionele voeding.
Binnen Europa zijn met name Engeland en Duitsland groeimarkten voor dergelijke producten. In Engeland werd in 2005 voor 1,7 miljard uitgegeven aan functionele
voeding. Weliswaar maar 1 procent van de totale voedingsmiddelenuitgaven van de Britten, maar wel een groeiende nichemarkt met een hoge toegevoegde waarde, schreef het LNV-bureau Londen in de nieuwsbrief 'Berichten Buitenland'. Nederlanders geven veel minder uit aan functionele voeding, maar lijken wel steeds meer geïnteresseerd. Kortom, kansen voor de Nederlandse ui en haar restproducten.
In 2005 is door WageningenUR onderzoek uitgevoerd naar de inhoudstoffen van de ui. Daaruit bleek eveneens dat quercitine een belangrijke verbinding is waarop de ui zich onderscheidt. Vooral omdat de opname van quercitine in het lichaam afhankelijk is van de suikergroepen die aan het molecuul gebonden zijn. Juist de ui bevat veel van deze opneembare verbindingen waardoor de quercitine-absorptie twee maal hoger is van uien dan van thee, dat eveneens quercitine bevat en zelfs drie maal hoger dan appels.
De SAU heeft de aanbevelingen met betrekking tot de natuurlijke kleurstoffen die in het Rapport 'Verwaarding Reststromen Uienbewerking' genoemd worden uiteindelijk verder uitgewerkt in een driejarig project dat als titel heeft: 'Natuurlijke kleurstoffen en Functional Foods'. Omdat uienbewerkende bedrijven de winning van quercitine niet alleen kunnen uitvoeren heeft de SAU verbindingen gelegd buiten de keten. Immers, de core-business van de uiensector richt zich op handel en het leveren van een voedingsmiddel. Natuurlijke kleurstoffen uit uien is nieuw en de ondernemersrisico’s zijn voor de uiensector onbekend. Hoewel richting de toekomst ongetwijfeld verschuivingen zullen optreden, zien bedrijven zich nu vooral als leverancier van een interessante 'groene grondstof'.
Bovendien zijn voor een krachtige en efficiënte marktintroductie meerdere partijen
nodig, die ervaring hebben met dergelijke producten en processen. Samenwerking en vertrouwen is belangrijk om een stap verder te komen en de valorisatie daadwerkelijk economisch haalbaar te maken. 'Open innovatie' is daarin een sleutelwoord. Rubia, een waardevolle partner om opschaling en vermarkten te realiseren. Voor verdere uitwerking is een partner gevonden die zich richt op de extractie van natuurlijke kleurstoffen uit planten: Rubia Pigmenta Naturalia (Rubia) in Steenbergen. Het bedrijf heeft naast expertise op het gebied van extractiemethoden ook de faciliteiten om op industriële schaal pigmenten te winnen.
Rubia is in 2006 door oud-minister Veerman geopend die lovend sprak over het lef en ondernemerschap om de eeuwenoude traditie van natuurlijke kleurstoffen nieuw leven in te blazen op industriële schaal. Niet alleen om in te spelen op de hang naar authenticiteit, maar ook om het milieu te sparen door schonere productiemethoden. Bovendien zijn natuurlijke kleurstoffen voor voedingsmiddelenconcerns interessant, omdat synthetische kleurstoffen aan steeds strengere richtlijnen moeten voldoen. Directeur dr. ir. Anco Sneep van Rubia vindt de winning van quercitine uit uienpellen veelbelovend en wil daarin graag investeren.
Anders dan bij andere kleurstofgewassen zoals meekrap en wouw, gaat het hier om een reststroom waarvoor geen teelt nodig is. Deze aanpak past in de visie om alle delen van landbouwgewassen te verwaarden, waarbij het rendement per hectare centraal staat. Eén van de medewerkers bij Rubia die vanaf het eerste uur betrokken is, is dr. Dorien Derksen, die als fytochemicus verbonden is aan Wageningen UR. Zij begeleidt promotieonderzoek naar de kleur 'geel' uit verschillende plantensoorten, waaronder ook uien.
In totaal wordt voor de komende drie jaar bijna 100.000 euro vrijgemaakt om het proces en de markt verder te verkennen. Op laboratoriumschaal blijkt de extractie goed mogelijk, zoals reeds uit experimenten is gebleken. De wasechtheid van quercitine uit uienpellen blijkt erg goed te zijn, maar de kleurechtheid is minder goed. Voor toepassingen in voedingsmiddelen en het kleuren van materiaal dat een korte levensduur heeft, hoeft dat echter geen belemmering te zijn. Omdat de laboratoriumexperimenten veelbelovend leken te zijn, heeft Rubia de stoute schoenen aangetrokken en direct op industriële schaal enkele kubieke meters pellen geëxtraheerd. Jammer genoeg bleek dit een stap te ver, omdat de pellen 'versmeerden' in de ketel en het leidingwerk. Vanaf september gaat een student procestechnologie van Avans Hogeschool werken aan verbetering van dit procesonderdeel.
In later stadium van het project wordt marktonderzoek gestart, om de vraag en mogelijke toepassingen beter in kaart te brengen. Eén van de mogelijke toepassingen is het gebruik van de natuurlijke kleurstof in voedingsmiddelen waarbij dan tegelijkertijd een veelbelovende gezondheidsbevorderende stof toegevoegd wordt. Voedingsmiddelenconcerns hebben reeds aangegeven interesse te hebben in de natuurlijke kleurstof quercitine uit uienpellen. Eveneens zal gekeken worden op welke wijze de pellen het beste aangeleverd kunnen worden. Voor de uiensector bestaat de verwaarding niet alleen uit het product ui op zichzelf, maar is een dergelijk project ook een voorbeeld van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen.
Bovendien kan de kennis die wordt opgedaan ook ingezet worden om productinnovaties van de ui zelf een stap verder te brengen. Immers, de kennis die gegenereerd wordt kan breder worden ingezet dan alleen voor de reststroom. We houden u op de hoogte!
Voor meer informatie:
Gijsbrecht Gunter
Stichting Afzetbevordering Ui
Mob: 06 52 123 146